Powrót

System operacyjny

Andrzej Pająk

**System operacyjny (OS, od ang. operating system) to program, bez którego laptop nie może działać. Jest to środowisko niezbędne do uruchamiania aplikacji, z jakich korzystamy na komputerze. **

Pierwsze systemy operacyjne, jakie pojawiły się w komputerach PC, takie jak DOS (Dyskowy System Operacyjny), były niezwykle prostym środowiskiem tekstowym. Korzystając z komend wpisywanych w tzw. wierszu poleceń można było przeglądać zawartość dysku/dyskietek, uruchamiać zgromadzone na nich programy czy kopiować i usuwać dane.

Współczesny OS to potężne „okienkowe” środowisko graficzne, po którym poruszamy się za pomocą kursora sterowanego myszą czy trackpadem. Jego możliwości również wychodzą daleko poza to co oferował DOS. Dziś dzięki narzędziom wbudowanym w system podejrzymy zdjęcia, posłuchamy muzyki, zobaczymy film. Ściśle zintegrowane z OS-em aplikacje wyświetlają na kafelkach pogodę, zadania zaplanowane w kalendarzu, wiadomości ze świata czy e-maile. System to także wbudowane mechanizmy bezpieczeństwa i szyfrowania danych przynajmniej do pewnego stopnia chroniącego przed wirusami i atakiem hakerskim.

Oczywiście system to przede wszystkim środowisko służące do uruchamiania aplikacji. Te najpotrzebniejsze, ale często najprostsze programy, są instalowane wraz z OS-em. Do aplikacji systemowych zalicza się takie programy jak (na przykładzie Windows 10): klient e-mail Poczta, aplikacja służąca do przeglądania i edycji fotografii Zdjęcia, Filmy, Mapy, Kalendarz, Wiadomości, Pogoda, Kalkulator.

Notebookowe systemy: Windows, MacOS, Linux, Chrome OS

Choć na rynku jest dostępnych wiele systemów operacyjnych to liczą się tylko trzy „rodziny”. Najpopularniejszą platformą jest Microsoft Windows (87,20%; dane z czerwca 2020 roku). Drugie miejsce przypada MacOS-owi, czyli systemowi Apple’a (9,42%). Na trzeciej pozycji uplasował się Linux 2,18%, a czwarte miejsce przypada systemowi Google Chrome OS (0,42%).

Windows

Jak pokazują statystki, „komputer z Windows” to podstawowy sprzęt, który znajdziemy na maszynach przeznaczonych do pracy biurowej, multimediów, produkowania muzyki, montowania filmów, grania i wszystkiego innego co nam tylko przyjdzie do głowy. Jedyne co nas w tym może ograniczać to wydajność notebooka, która może okazać się niewystarczająca do pewnych zadań, takich jak obsługa wymagających gier 3D.

MacOS

Instalowany jest jedynie na komputerach wyprodukowanych przez Apple’a. Oznacza to, że użytkowanie tego systemu jest de facto równoznaczne z wyborem konkretnego typu komputera, bo nie można go oficjalnie kupić w oderwaniu od sprzętu.

Decydując się na MacOS-a, decydujemy się na Macbooka.

Wśród obiegowych opinii można spotkać się z wieloma informacjami na temat wyższości MacOS-a nad systemem Windows lub vice versa. Fakty są takie, że to co można zrobić w Windows zrobi się na Macu. Najważniejsze uznane programy dostępne są na obydwu platformach. Gorzej jednak będzie z grami, które nie zawsze wydawane się w wersji dla MacOS-a.

Generalnie można przyjąć, że system Apple jest bardziej przyjazny w obsłudze. Stwarza mniej problemów konfiguracyjnych (np. gdy używamy interfejsów audio), a wykonywanie na nim niektórych powtarzających się czynności jest łatwiejsze. Jednak największym atutem tego systemu jest znacznie mniejsza podatność na ataki hakerskie i wirusy. Plusem tego systemu jest również od lat jasny harmonogram wydawania jego kolejnych, darmowych wersji, które co roku pojawiają się we wrześniu.

Linux

To wspólna nazwa różnych systemów unixopodobnych bazujących na jądrze Linux, na którym oparty jest również znany z telefonów komórkowych Android. Dystrybucje Linuxa są dostępne za darmo, ale nawet te najbardziej dopracowane jak Ubuntu czy openSUSE nadają się jedynie do zainstalowania na komputerze, który ma służyć do przeglądania internetu lub pracy biurowej. W tym wypadku trzeba brać pod uwagę, że na Linuxie nie można zainstalować aplikacji uznanych za standardowe, np. Microsoft Office.

Chrome OS

To kolejny system ściśle zintegrowany ze sprzętem. Tym razem z Chromebookami pomysłu Google’a. Ten OS również bazuje na jądrze Linuxa, a przeglądarka Chrome pełni w nim rolę interfejsu użytkownika. Laptop z tym systemem to maszyna do przeglądania internetu, oglądania filmów online czy nawet korzystania z pakietów biurowych online. Da się na nim zrobić praktycznie wszystko to co da się zrobić w przeglądarce Chrome. Na części chromebooków można też instalować aplikacje działające na Androidzie.

System w nowym notebooku

Kiedy kupujemy notebooka działającego pod kontrolą Windows możemy spotkać się z dwoma sytuacjami:

  1. laptop będzie pozbawiony systemu operacyjnego,
  2. laptop będzie miał wgraną najnowszą wersję systemu Windows.

W pierwszym wypadku powinno to przekładać się na niższą cenę laptopa i możliwość podjęcia decyzji jaki system chcemy mieć zainstalowany: Windows 10 czy Linux. W drugim, kupujemy Windows na stałe związany z zakupionym przez nas modelem notebooka.

Wersje Windows 10

Najnowsza wersja systemu operacyjnego Microsoftu, jaką jest Windows 10, występuje w kilku wersjach. Różnią się one nie tylko ceną, ale przede wszystkim dostępnymi funkcjami.

Home i Pro

Wersja Home przeznaczona jest dla użytkowników domowych i ma właściwie wszystko czego normalnie się potrzebuje. Wersja Pro dedykowana jest do komputerów, które mają pracować w firmach i być podłączone do sieci. Oprócz funkcjonalności oferowanej przez wersję Home wbudowane zostały tam dodatkowe narzędzia administracyjne i zabezpieczające. Wśród nich znajdują się np. szyfrowanie BitLocker, zabezpieczające firmowe dane przed wykradzeniem w razie kradzieży notebooka; funkcja Windows Information Protection pomagająca w zapewnieniu ochrony przed potencjalnymi wyciekami danych bez utrudniania użytkowania systemu; zasady dostępu dla grup, możliwość wstrzymywania aktualizacji itp.

OEM i BOX

System w wersji OEM trafia do użytkowników najczęściej wraz z nowo kupionym laptopem, ale można go nabyć również w sklepach jako samodzielny produkt. W stosunku do wersji pudełkowej – Box – główną różnicą jest nieco niższa cena OEM-a i brak telefonicznego wsparcia technicznego ze strony Microsoftu.

Na tym jednak nie koniec, wersję OEM wstępnie wgraną na laptopa możemy zainstalować tylko na tym sprzęcie. Nie ma już jednak żadnych problemów z ewentualną ponowną instalacją czy sprzedażą laptopa z wgranym Windows 10 OEM.

Nieco inaczej jest z OEM-em czy Boxem kupionym samodzielnie. Taką wersję programu możemy zainstalować, np. na komputerze stacjonarnym, później go sprzedać bez systemu, który następnie wgramy na nowo zakupionego notebooka.

Windows 10S, czyli Winows 10 w trybie S mode

Na części laptopów (szczególnie tych bardzo tanich) można spotkać się z systemem Windows 10 w trybie S mode. Jego nazwa pochodzi od słów: Simplicity, Security, Speed, bo taki ma być właśnie ten system, czyli prostoty, bezpieczny, szybki.

W rzeczywistości „S” to specjalny tryb Windows 10, który oferuje to samo środowisko, ale ograniczone pod kątem zabezpieczeń i wydajności. Mogą na nim działać jedynie aplikacje ze sklepu Microsoft Store, a przeglądanie internetu jest możliwe tylko przez przeglądarkę Microsoft Edge.

Jeśli użytkownik chciałby zainstalować aplikację, która nie jest dostępna w sklepie Microsoftu, trzeba wyłączyć tryb S mode i z ograniczonej wersji okienek przejść do pełnego Windows 10. Takie przejście jest bezpłatne, ale działa tylko jednorazowo. Jeśli raz wyjdziemy z S mode już go ponownie nie włączymy.